Zwrot refleksyjny w badaniach nad różnorodnością społeczną. Jak kategoryzacje tworzą rzeczywistości społeczne?

Marek Czyżewski – Kategoryzacje jako opisy, jako konstrukcje i jako praktyki 

Kategoryzacje dotyczące osób biorą udział w wytwarzaniu różnych warstw rzeczywistości społecznej, w szczególności warstwy interakcyjnej oraz makropolitycznej. Rola kategoryzacji etnicznych jest w tym względzie na tyle fundamentalna, a często też na tyle w swych skutkach destrukcyjna, że jako osoby uczestniczące w życiu społecznym (i jako osoby rzeczywistość społeczną analizujące) nie zastanawiamy się nad milcząco przyjmowanym i zarazem wątpliwym założeniem o rzekomo samodzielnym oddziaływaniu etnicznych kategoryzacji, tzn. niezależnym od oddziaływania innych kluczowych kategoryzacji odnoszących się do osób. Do zasobu bazowych kategoryzacji dotyczących osób (prócz kategoryzacji etnicznych) należą przecież także kategoryzacje płciowe. 

Tradycyjne badania nad zróżnicowaniami etniczności preparują swój przedmiot nie uwzględniając zróżnicowań w obszarze płciowości, z kolei tradycyjne analizy zróżnicowań dotyczących płciowości nie uwzględniają zróżnicowań odnoszących się do etniczności. Pojawia się tu szereg pytań. Np. czy i w jaki sposób kategoryzacje płciowe współkształtują realne użycie kategorii etnicznych? Czy i w jakich kontekstach kategoryzacje płciowe mogą w realnej komunikacji oddziaływać autonomicznie, a kiedy oddziałują w powiązaniu z kategoryzacjami etnicznymi? Te i inne pytania rozpatrywać można w dwóch (skądinąd zasadniczo różniących się od siebie) ujęciach: w perspektywie badań intersekcjonalnych oraz w optyce konwersacyjnej analizy kategoryzacji (MCA). Wystąpienie w całości wpisuje się w podejmowane zbyt rzadko usiłowania, by badaniom społecznym towarzyszyła większa doza samorefleksji.

Marek Czyżewski: em. prof. Uniwersytetu Łódzkiego, redaktor naczelny Przeglądu Socjologicznego, redaktor serii wydawniczej Biblioteka Dyskursu Publicznego. Główne zainteresowania naukowe: analiza dyskursu publicznego, współczesne teorie społeczne, zagadnienia komunikowania i demokracji. 

Magdalena Nowicka – Polityki interpretacji: Ujawnianie rasizmu poprzez badania jakościowe z migrantami

Wystąpienie podejmuje metodologiczne i epistemologiczne wyzwania związane z badaniem rasizmu w kontekstach „niemych rasowo”, koncentrując się na Polsce i Niemczech – społeczeństwach, w których publiczny i akademicki język służący do opisywania rasizmu pozostaje słabo rozwinięty. Pomimo że w Niemczech dyskusje na temat rasizmu stopniowo zyskują na znaczeniu, nadal istnieją poważne bariery dla badań próbujących odsłonić mechanizmy funkcjonowania rasizmu. Polskie migrantki i migranci, mimo fenotypowej „bieli”, często doświadczają różnych form dyskryminacji, które trudno wyrazić w ramach obowiązujących społecznych narracji. Wykład analizuje asymetrię pomiędzy badającymi – którzy często dysponują bardziej rozwiniętym aparatem pojęciowym umożliwiającym identyfikację i interpretację rasizmu – a uczestniczącymi w badaniach, którym może brakować języka i ram pojęciowych do opisu własnych doświadczeń. Omówione zostają dwa główne wyzwania: po pierwsze, problem metodologiczny, czyli jak uczynić rasizm dostępny dla krytycznej produkcji wiedzy poprzez badania jakościowe, zwłaszcza metody wizualne; po drugie, kwestia adekwatności stosowanego słownictwa w kontekście opisu doświadczeń migrantek i migrantów o „białym wyglądzie”, którzy jednocześnie aspirują do przynależności do „białej” większości. Wykład proponuje bardziej zniuansowany zestaw pojęciowy – oparty na metaforach liminalności, stygmatyzacji, „lepkości” i kulturowej niepewności – aby lepiej uchwycić złożone i często ukryte formy urasowienia w tych kontekstach. W ten sposób zachęca do krytycznego przemyślenia, jak interpretujemy i przedstawiamy rasizm w społeczeństwach, które nie wypracowały narzędzi do jego nazwania.

Magdalena Nowicka jest socjolożką i profesorką honorową w Instytucie Nauk Społecznych Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie. Kieruje także Wydziałem Integracji w Niemieckim Centrum Badań nad Integracją i Migracjami (DeZIM). Uzyskała stopień doktora socjologii na Uniwersytecie Ludwika Maksymiliana w Monachium, tytuł magistra kulturoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie oraz licencjat z zakresu stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Warszawskim. Wcześniej pracowała w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Ludwika Maksymiliana w Monachium oraz w Instytucie Maxa Plancka ds. Badań nad Religią i Różnorodnością Etniczną w Getyndze. Jej publikacje dotyczą m.in. kosmopolityzmu, współżycia międzykulturowego (conviviality), solidarności, transnacjonalizmu i rasizmu. Do jej najnowszych publikacji należą książka Revisualising Intersectionality (wspólnie z Elahe Hashemi-Yekani i Tiarą Roxanne, Palgrave 2022) oraz artykuły: „Racism (un)spoken: Exclusion and discrimination in emotional narrations of young migrants in Berlin” (wspólnie z Katarzyną Wojnicką, w Emotions, Space and Society, 49/2023), „Is it Antislavic racism, or how to speak about liminality, stigma, and racism in Europe” (Sociology Compass, 2024), oraz „Unveiling racism through qualitative research: The politics of interpretation” (wspólnie z Katarzyną Wojnicką, w Qualitative Research, 24/5, 2023).

Małgorzata Budyta-Budzyńska – Mniejszości narodowe i imigranci należący do tego samego ethnosu. Próba konceptualizacji pola relacji 

W krajach, gdzie istnieją mniejszości narodowe i pojawiają się imigranci należący do tego samego co one ethnosu, dochodzi do interakcji między nimi, co może zmieniać wzorce kulturowe i praktyki pamięci obu grup, może prowadzić do wzmocnienia mniejszości przez dołączenie do niej segmentu imigranckiego lub przeciwnie, do zmarginalizowania mniejszości przez skupienie uwagi na nowych imigrantach, albo powstania dwóch, różniących się od siebie społeczności etnicznych należących  do tego samego ethnosu, rywalizujących ze sobą o uwagę opinii publicznej i środki finansowe z budżetu państwa i samorządów. Mniejszości i imigranci, których status prawny jest inny niż członków mniejszości, tworzą razem społeczność diasporyczną. Sytuacja poszczególnych diaspor  jest różna, czy to z powodu specyficznego położenia mniejszości czy też szczególnych warunków, w jakich funkcjonują imigranci. 

Odwołując się, m.in. do prac Rogers Brubakera w referacie przedstawię ramy teoretyczne do analizy wzajemnych relacji między różnymi grupami w ramach diaspor oraz zaproponuję typologię diaspor, uwzględniającą procesy migracyjne zachodzące w Polsce w XXI wieku. 

Małgorzata Budyta-Budzyńska, jest profesorem Collegium Civitas Socjolog i politolog zajmuje się problematyką etniczną i narodowościową oraz zagadnieniami migracyjnymi, a ostatnio również podziałami społecznymi w Polsce. Autorka artykułów na tematy narodowościowe i migracyjne oraz książek, m.in: Mniejszości narodowe – bogactwo czy problem? (2003), Socjologia narodu i konfliktów etnicznych (2010), Integration or assimilation? Polish Immigrants in Iceland (2011), Polacy na Islandii. Rekonstrukcja przestrzeni obecności (2016), Islandory i Nowowiejscy. Migracje wiejskie na przykładzie mazurskiej gminy Stare Juchy (2022)

Krzysztof Abriszewski – Rozdwojona ontologia nauki. Pozaakademickie obiegi wiedzy naukowej i porządki (nie)obecności 

Tytuł panelu stawia pytanie „Jak kategoryzacje tworzą rzeczywistości społeczne (i co z tym dalej robić)?”. Chciałbym odnieść się do niego sięgając do badań prowadzonych w ramach projektu SOWA (Społeczne obiegi wiedzy akademickiej), w którym badamy to, w jaki sposób obecna jest poza akademią i krąży wiedza z nauk humanistycznych i społecznych. Projekt jest realizowany przez 14 osobowy interdyscyplinarny, ogólnopolski zespół. Z przeprowadzonych, pogłębionych wywiadów wyłania się podwojony obraz, gdzie oficjalnie definiowana wiedza ściera się z praktykami wiedzowymi badaczek i badaczy negocjujących jednocześnie z oficjalnymi wymogami i narracjami na temat nauki oraz własnymi obszarami działań i interwencji. Oficjalne ujęcie nauki zamyka ją w stosunkowo sztywnych ramach wymazując zróżnicowane kulturowo praktyki epistemiczne. W moim wystąpieniu prześledzę – jeśli czas na to pozwoli – tytułowe rozdwojenie w trzech zakresach: w rozumieniu (i wykonywaniu) 1. wiedzy naukowej; 2. praktyk jej transferu i obiegu oraz 3. w pojmowaniu infrastruktur, w których się to dzieje. Postaram się wskazać, które z tych rozumień i w jaki sposób są ontologizowane, wytwarzając w rezultacie pewnego rodzaju porządki, a które pozostają jedynie opowieściami o tych porządkach. Postaram się również pokazać jak ujednolicające działanie oficjalnych narracji i mechanizmów sprawozdawczych wymazuje wielowymiarowość i zróżnicowanie pozaakademickich praktyk ludzi wiedzy. Przekłada się to również na „znikanie” całych kategorii odbiorców i odbiorczyń wiedzy, oficjalnie definiowanych jako „nieistotni”. Tym samym zestawię procesy ścierania się odgórnego ujmowania tzw. trzeciego kryterium ewaluacji (wpływ społeczny) z faktycznymi pozaakademickimi działaniami naukowców i naukowczyń. Mam nadzieję, że pozwoli to naświetlić drobny wycinek relacji między wiedzą naukową, komunikacją i władzą.

Krzysztof Abriszewski – pracuje w Instytucie Nauk o Kulturze na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, gdzie kieruje Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej. Prowadzi badania z zakresu teorii kultury, filozofii współczesnej, studiów nad nauką oraz studiów nad kulturą popularną. Autor między innymi monografii Poznanie, zbiorowość, polityka. Analiza teorii aktora-sieci Bruno Latoura i Kulturowe funkcje filozofowania. Przygotowuje obecnie monografię zatytułowaną Co robi humanistyka?