Trzecia misja uniwersytetu: Socjologia wobec wyzwań współczesnej praktyki społecznej

Sympozjum: Trzecia misja uniwersytetu: Socjologia wobec wyzwań współczesnej praktyki społecznej

Prowadzenie dr Katarzyna Sztop-Rutkowska (Wydział Socjologii UwB/ Fundacja SocLab): łączy naukę z działaniami społecznymi, popularyzuje nauki społeczne, Ambasadorka Otwartej Nauki na UwB, specjalizuje się w kwestiach społeczeństwa obywatelskiego i demokracji lokalnej. Założycielka Fundacji SocLab. 

1. Dr Przemysław Pluciński, prof. UAM dr hab Marta Kosińska, prof. UAM dr hab Agata Skórzyńska, Wiedza w obiegu: humanistyka i nauki społeczne wobec logiki wpływu 

Zapleczem teoretyczno-empirycznym wystąpienia jest projekt badawczy Społeczne obiegi wiedzy w praktykach humanistyki akademickiej, o akronimie SOWA, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki. To projekt badawczy – pod kierownictwem prof. Agaty Skórzyńskiej – skupiający badaczy i badaczki z pięciu polskich uniwersytetów (UAM, UWr, UŚ, UW, UMK). W wystąpieniu przedstawimy wyniki badań empirycznych, z naciskiem na wykorzystanie informacji z przeprowadzonych wywiadów pogłębionych (70 wywiadów) z reprezentantami i reprezentantkami dyscyplin humanistycznych i nauk społecznych z wybranych ośrodków akademickich, z uwzględnieniem możliwie równego rozkładu przestrzennego (Warszawa, Szczecin, Białystok, Wrocław, Toruń, Katowice), genderowego czy też zróżnicowanych pozycji pełnionych przez rozmówców i rozmówczynie w strukturach uczelni.

W projekcie badaliśmy między innymi praktyki funkcjonowania akademików w poza-akademickich kontekstach oraz przekształcanie wiedzy akademickiej w wiedzę praktykowaną. Interesowały nas one w szczególnym kontekście – projekt realizowaliśmy w czasie głębokich przemian funkcjonowania wyższych uczelni, których symbolem stała się „reforma Gowina”, czyli „ustawa 2.0”, zwana też konstytucją dla nauki. Jednym z kluczowych kryteriów oceny działalności jednostek naukowych uczyniła ona tzw. „trzecie kryterium”, którego schlagwortami stały się „współpraca z otoczeniem społeczno-gospodarczym” oraz „wpływ”.

W wystąpieniu skupimy się na kilku szczegółowych wynikach uzyskanych w naszych badaniach, w szczególności: (1)   krytycznej refleksji na temat kategorii „wpływu” (2)   wskazania realnych uwarunkowań podejmowanych przez pracowników i pracownice „współprac z otoczeniem” (3)   wskazania realnych praktyk, związanych z realizacją oczekiwań „wpływu”.

Prof. UAM dr hab. Agata Skórzyńska – kulturoznawczyni, pracuje w Zakładzie Kulturowych Studiów Miejskich w Instytucie Kulturoznawstwa UAM. Autorka książki „Praxis. An xercise in Engaging Cultural Studies” (Peter Lang 2024), współautorka prac „Kulturowe studia miejskie. Wprowadzenie” (NCK, 2014) i „Diagnoza w kulturze” (NCK, 2015). Kieruje ogólnopolską siecią badawczą SOWA, w ramach której realizowany jest projekt NCN Opus „Społeczne obiegi wiedzy w praktykach humanistyki akademickiej”. Była dyrektorką Instytutu Kulturoznawstwa UAM, wiceprezeską Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego, jest członkinią Komitetu Nauk o Kulturze PAN. Prowadzi badania w zakresie kulturowych studiów miejskich i krytycznych studiów kulturowych, interesuje się filozofią praxis, metodologią badań w działaniu, animacją i edukacją kulturową. 

Prof. UAM dr hab. Marta Kosińska – kulturoznawczyni, pracuje w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Autorka książek: Ciało filmu. Medium obecnego w powojennej amerykańskiej awangardzie filmowej (2012); Problemy analizy kulturowej (2017). Współredaktorka i współautorka książek: Edukacja kulturalna jako projekt publiczny?; Artysta – Kurator – Instytucja – Odbiorca; Zawód kurator. Współautorka monografii Cultural Theory and History: The Change of Everyday Life. Ekspertka w zakresie edukacji kulturowej. Zajmuje się teorią i metodologią studiów kulturowych, badaniami feministycznymi, kulturową analizą komunikologiczną, art based research i badaniami z zakresu edukacji kulturowej, antydyskryminacyjnej oraz włączającej. Współzałożycielka Centrum Praktyk Edukacyjnych przy CK Zamek w Poznaniu, wieloletniego operatora programu Bardzo Młoda Kultura w regionie Wielkopolska. W latach 2018-2020 Ambasadorka ds. edukacji kulturowej EPALE, Elektronicznej Platformy na Rzecz Uczenia się Dorosłych, współkoordynatorka projektów Erasmus Plus Edukacja Dorosłych poświęconych edukacji ekologicznej i zrównoważonego rozwoju w instytucjach kultury i sztuki oraz Edukacji kulturowej osób dorosłych potrzebujących socjoterapeutycznego wsparcia.

Dr Przemysław Pluciński – absolwent socjologii i ekonomii, adiunkt na Wydziale Socjologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jego główne obszary badawcze obejmują studia nad ruchami społecznymi, zrównoważoną transformację, ze szczególnym uwzględnieniem transformacji energetycznej, a także współtworzenie i cyrkulację wiedzy. Obecnie zaangażowany jest m.in. w dwa projekty badawcze finansowane ze środków Unii Europejskiej. W projekcie TransScale bada procesy skalowania inicjatyw dzielenia się żywnością oraz zapobiegania marnowaniu żywności. W projekcie Trans4Demo, który koordynuje, analizuje powiązania między zmianami klimatycznymi, populizmem a demokratycznym zarządzaniem, dążąc do opracowania ram i strategii wspierających odnowę demokracji w kontekście transformacji ku zrównoważoności. Publikował w wielu czasopismach naukowych, m.in. Resources Policy, Energy Research & Social Science, Sustainable Production and Consumption oraz Voluntas. Współpracował również z oddolnymi inicjatywami na rzecz prawa do miasta.

2. Michał Zaraś, Małgorzata Skowrońska, Jadwiga Elznerowicz  „Socjologiczne studium trzeciej misji Uniwersytetu: Czym jest misja społeczna?”

Tłem wystąpienia jest projekt badawczy pt. Wzmocnienie społecznej roli uczelni poprzez nowe podejście do kształcenia, realizowany wspólnie przez cztery uniwersytety – UW, UwB, UŚ, UEK – na zlecenie Ministra Nauki. Projektem kieruje Anna Giza (UW), wspierana przez Katarzynę Sztop-Rutkowską (UwB), Annę Stanisławską – Mischke (UEK) oraz Michała Krzykawskiego (UŚ). Projekt skupia się na rekonstrukcji doświadczenia studiowania z perspektywy grup zaangażowanych w ten proces (studenci, pracownicy, osoby funkcyjne odpowiedzialne za organizację kształcenia), oraz identyfikacji czynników i procesów kształtujących to doświadczenie. W ramach projektu wypracowywane są i zostaną przetestowane możliwe do realizacji w aktualnym systemie rozwiązania.

Bazą wystąpienia będą wyniki jakościowych badań empirycznych przeprowadzonych na czterech wymienionych uniwersytetach (pogłębione wywiady indywidualne i grupowe oraz warsztaty realizowane ze studentami i pracownikami naukowymi kierunków społeczno-humanistycznych) oraz badania ilościowego na reprezentatywnej próbie N = 3100 osób studiujących na polskich uniwersytetach (z wyłączeniem uniwersytetów medycznych i artystycznych) oraz na wybranych politechnikach (prowadzących kształcenie na kierunkach społecznych i humanistycznych). Będziemy się też odwoływać do przeprowadzanej w ramach projektu analizy danych zastanych, w tym do raportów dotyczących sytuacji studentów i pracowników uczelni badanej tematyki oraz do unijnych, krajowych i uczelnianych aktów prawnych.

Głównym celem wystąpienia jest wskazanie głównych barier i problemów, które obniżają satysfakcję ze studiowania (studenci) i kształcenia (pracownicy). Według przyjętego przez nas rozumienia wychodzącego z rozważań teoretycznych oraz lektury aktualnych dokumentów Komisji Europejskiej – trzecia (społeczna) misja Uniwersytetu to de facto sposób, w jaki realizowane są dwie pozostałe – misja kształcenia i prowadzenia badań. W wystąpieniu chcemy zwrócić uwagę na postępujące odspołecznienie polskich uniwersytetów, które przejawia się w coraz mniejszym wpływie członków tej społeczności na organizowanie i kształtowanie swojej uniwersyteckiej codzienności. Jak pokazują nasze badania, sam uniwersytet jest coraz bardziej zatomizowany i postrzegany jako obcy.

W wystąpieniu skupimy się przede wszystkim na przedstawieniu wyników badań przeprowadzonych na uniwersytetach biorących udział w projekcie, w tym m.in. na: (1) rozpoznanych barierach utrudniających angażowanie się w studiowanie, (2) rozpoznanych potrzebach oraz oczekiwaniach studentów i pracowników akademickich wobec studiowania/kształcenia, (3) wstępnych propozycjach rozwiązań wypracowanych w ramach działań projektowych.

dr hab. Agnieszka Dziedziczak-Foltyn, prof. UŁ,  Realizacja trzeciej misji uniwersytetu w duchu społecznej odpowiedzialności uczelni poprzez metodę service learning

Wychodzę z założenia, że współczesne uniwersytety, obok działalności dydaktycznej i badawczej, pełnią również funkcję aktywnych uczestników życia społecznego. W tym kontekście koncepcja trzeciej misji uczelni nabiera szczególnego znaczenia jako zobowiązanie instytucji akademickich do angażowania się w rozwój społeczności lokalnych i podejmowanie działań na rzecz dobra wspólnego. Jednym z kluczowych narzędzi realizacji tej misji może być metoda service learning, łącząca wiedzę akademicką z praktycznym działaniem na rzecz otoczenia społecznego.

W referacie chcę pokazać potencjał service learning jako metody umożliwiającej uczelniom pełniejsze wypełnianie swojej społecznej odpowiedzialności. Omówię przykłady wdrażania tej metody w projektach angażujących studentów i kadrę akademicką we współpracę z organizacjami społecznymi, instytucjami publicznymi i podmiotami lokalnymi. Chcę zaakcentować szerszą rolę service learning w kontekście budowania nie tylko kapitału edukacyjnego osób studiujących, ale również kapitału społecznego, wspierania partycypacji obywatelskiej a przede wszystkim wzmacniania relacji między uniwersytetem a jego otoczeniem.

Moja analiza obejmie również wyzwania związane z instytucjonalizacją tej metody, w tym kwestie długofalowego zaangażowania uczelni, budowania trwałych partnerstw i integrowania działań w strategię społecznej odpowiedzialności uniwersytetu. Chciałabym zasiać refleksję nad service learning nie tylko jako narzędziem dydaktycznym, ale przede wszystkim jako trwałym elementem strategii uczelni, który wpisuje się w ideę trzeciej misji i kształtuje nowoczesny model społecznie zaangażowanej akademii.

Dr hab. Agnieszka Dziedziczak-Foltyn, prof. UŁ – pracuje w Katedrze Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej w Instytucie Socjologii na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego. Od 25 lat naukowo zajmuje się problematyką szkolnictwa wyższego i nauki, oraz kwestiami polityki publicznej. Jest autorką wielu publikacji, w tym monografii: Reforma szkolnictwa wyższego w debacie publicznej. Bilans dyskusji o uniwersytetach (1990-2015) (WUŁ, Łódź 2017). Od 2014 roku zajmuje się praktycznie i naukowo tutoringiem akademickim jako formą edukacji/dydaktyki spersonalizowanej ukierunkowanej na wsparcie osób studiujących w karierze akademickiej. Jest współautorką publikacji na temat tutoringu, w tym książki (wraz z Adrianną Sarnat-Ciastko i Beatą Karpińską-Musiał) pt. Tutoring drogą do doskonałości akademickiej. Percepcja i implementacja personalizacji kształcenia w polskim szkolnictwie wyższym w latach 2014-2019 (Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2020).  Jej obecne zainteresowania naukowe ewoluują w stronę badań nad uniwersytetami z perspektywy trzeciej misji uniwersytetu i społecznej odpowiedzialności uczelni w czasach polikryzysu, w tym potencjału uczelni do budowania w społeczeństwie odporności społecznej.

dr Katarzyna Iwińska Uniwersytet jako przestrzeń transformacji: społeczna odpowiedzialność akademii w dobie kryzysu klimatycznego i transformacji energetycznej

Prezentacja poświęcona będzie roli uczelni w procesie transformacji społeczno-klimatycznej, ze szczególnym uwzględnieniem działań na rzecz zrównoważonego rozwoju, edukacji oraz dyseminacji wiedzy o klimacie w kontekście transformacji energetycznej. Wychodząc od koncepcji Społecznej Odpowiedzialności Uczelni (SOU) i „trzeciej misji uniwersytetów”, zaprezentuję wyzwania praktyczne i dylematy wynikające z działań poza tradycyjnymi ramami kształcenia i badań na uczelni.

Prezentacja osadzona będzie w teoriach socjologii publicznej (Burawoy 2005), modelu „potrójnej helisy” (Etzkowitz & Leydesdorff, 2000) oraz koncepcji „engaged scholarship” (Van de Ven 2007), które wspólnie wskazują na konieczność współpracy akademii z praktykami, decydentami i społeczeństwem obywatelskim. Przedstawię wybrane przykłady interdyscyplinarnej współpracy na styku nauk społecznych i inżynieryjnych (dot. Technologii wodorowych, aktywnego transportu i dekarbonizacyjnych projektów geoinżynieryjnych) wskazując na wyzwania badawcze i komunikacyjne, jakie towarzyszą sprawiedliwej transformacji energetycznej.

Podkreślę znaczenie partycypacji, komunikacji naukowej i dyseminacji wyników w celu kształtowania krytycznego i systemowego myślenia nie tylko wśród studentów, ale także pracowników akademickich, szczególnie współcześnie, w czasach chaosu informacyjnego, populizmu i rosnącego braku zaufania do instytucji. Odwołam się do ostatnich wyników badań nad zaufaniem i transformacją energetyczną (“Energia do zmiany”, Łukasiewicz-ITECH), a także do moich wcześniejszych doświadczeń projektowych z NGO (m.in Razem dla regionu!) i z zarządzania uczelnią niepubliczną, aby zastanowić się nad możliwościami odbudowy kapitału społecznego, wspierania/kreowania nowych liderów zmian społecznych, poprzez działania na rzecz klimatu oraz budowanie miedzysektorowych i transdyscyplinarnych partnerstw. 

Prezentacja zakończy się refleksją nad potrzebami transformacji uczelni jako przestrzeni regeneracji demokratycznych wartości i transformacji mentalnej ludzi akademii w dobie marketyzacji uniwerystetów i niepewności geopolitycznej.

Deklaracja SOU: https://www.gov.pl/web/nauka/spoleczna-odpowiedzialnosc-uczelni

Burawoy, M. (2005). For public sociology. American Sociological Review, 70(1), 4–28.

Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L. (2000). The dynamics of innovation: From national systems and “Mode 2” to a Triple Helix of university – industry – government relations. Research Policy, 29 (2), 109-123.  https://doi.org/10.1016/S0048-7333(99)00055-4

Van de Ven, Andrew H. (2007). Engaged scholarship: a guide for organisational and social research. Oxford, New York: Oxford University Press

dr Katarzyna Iwińska jest adiunktką w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Civitas i liderką grupy badawczej ds. transformacji energetycznej w Sieci Badawczej Łukasiewicz – ITECH. Jej badania koncentrują się na społecznych wymiarach transformacji energetycznej, w tym na ocenie technologii, przemianach społeczno-kulturowych związanych z zachowaniami prośrodowiskowymi, inkluzywnym kształtowaniu polityki i sprawiedliwości energetycznej, a także na zagadnieniach równości płci w kontekście transformacji energetycznej . Brała udział w badaniach dotyczących projektów dekarbonizacji na dużą skalę, w tym elektrowni jądrowych, energii geotermalnej, CCS i technologii wodorowych. Odbyła wizyty naukowe na Uniwersytecie Cambridge (CEDAR), w Szwedzkim Uniwersytecie Nauk Rolniczych (SLU), Uniwersytecie Northampton w Wielkiej Brytanii; współpracuje z Centrum Badań nad Energią i Wyzwaniami Środowiskowymi na Uniwersytecie Adama Mickiewicza. Oprócz pracy badawczo-aplikacyjnej, zajmowała się także tworzeniem kursów i nowych metod uczenia na temat edukacji klimatycznej (zgodnej z Celami Zrównoważonego Rozwoju). Jest też członkinią Zespołu ds. Strategicznego Planu Działań na rzecz Edukacji Ekologicznej przy Ministerstwie Klimatu i Środowiska (od 2024 r.).

Współorganizator Sympozjum: Fundacja SocLab, realizuje misję budowania współpracy nauki z trzecim sektorem, poprzez prowadzenie badań, naukę obywatelską i wspieranie uczelni w realizacji trzeciej misji i otwartej nauki.